Je brein linkt onbewust zaken die vaak gekoppeld worden, zoals ‘Marokkaan’ en ‘criminaliteit’

Het populairwetenschappelijke tijdschrift Quest publiceerde in haar decembernummer een bijdrage over onbewuste vooroordelen en hoe we deze kunnen veranderen. Het artikel heeft als titel ‘Ongemerkt racistisch’. Elly Posthumus was de journalist-interviewer van dienst.

Er is ook een link naar de test die onbewuste vooroordelen meet.

Het interview begon met een ervaring die Elly enkele maanden ervoor had: “Ik zie vanuit mijn huiskamerraam vier Marokkaans ogende jongens én een meisje met de wielen van een auto prutsen. In de avond. Is dat wel in de haak?”

Doorheen het interview komen we erachter dat onbewuste vooroordelen wel degelijk een rol speelden in wat er zich daarna afspeelde. Want Elly heeft de jongeren wel degelijk gaan aanspreken, weliswaar met een smoesje. Maar wie het gehele verhaal wil lezen, moet het tijdschrift er bijnemen.

Het is natuurlijk moeilijk om onbewuste denkbeelden zelf te veranderen. Het gaat om bewustwording. Dit is niet een knop die je gewoon even omzet, maar een langdurige proces.

 

 

Boekrecensie in Samenleving en Politiek

In het decembernummer van Samenleving en Politiek (SAMPOL) publiceerde François Levrau een boekbespreking van ‘Iedereen Racist.’ De bespreking zit achter een pay wall, maar ik neem de vrijheid om er toch een heel klein stukje van over te nemen.

“Over de multiculturele samenleving werd, ook in de Nederlandse taal, al een propvolle bibliotheek geschreven. De vraag is dan ook of dit boek wel had moeten worden neergepend en of het überhaupt iets bijdraagt. Ik meen van wel; sterker nog, het is mij een raadsel waarom dit boek er nog niet eerder is gekomen. Voor zover ik mij nog tussen de vele rekken die deze bibliotheek intussen kent een weg kan banen, is het één van de weinige boeken die vanuit de sociale psychologie de multiculturele samenleving beschrijven en onderzoeken. Die focus op de sociale psychologie, het vakdomein van de auteur, is nochtans belangrijk, mede ook omdat politiek-filosofen en beleidsmensen voordeel kunnen halen uit dit boek. Wat is men immers met het uitdenken van een theorie over hoe de samenleving er hoort uit te zien, als die te ver  afstaat van wat we redelijkerwijze van mensen kunnen/mogen verwachten? En wat is men met het  implementeren van een beleid dat zich onvoldoende rekenschap geeft van hoe mensen nu eenmaal sociaal functioneren?”

 

Over het relatieve gewicht van vooroordelen tegenover vrouw versus (deel van) etnische minderheid

Op vrijdag 17 december verscheen er een opiniestuk op de website van KNACK getiteld: “Een aantal mensen is moeilijk in de maatschappij te betrekken omdat ze actief voor afscheiding kiezen“.

De aanleiding is een reportage van France 2 waarin vrouwen in een Parijse voorstad als het ware uit het straatbeeld gegomd zijn en ze bovendien op bepaalde plaatsen helemaal niet welkom waren, zelfs verzocht werden ‘buiten te wachten’.

Als je het mij vraagt heeft dit mannenbastion de afspraak met wat wij de moderniteit noemen volledig gemist.   En dat moeten we inderdaad erg vinden.

Erger dan het thuisland

Een tijdje geleden, op Tvbrussel, was er een interview met Fouad Laouri, een in Marokko geboren docent Franse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam, die een maand in Molenbeek verbleef. Molenbeek is Parijs niet, maar als buitenstaander lijken beide situaties grotendeels gelijk.  Hij stelde over Molenbeek: ‘Je zou kunnen denken dat Molenbeek een stukje Marokko is, maar het is niet eens dat. Want in Marokko, in Cassablanca, Marrakech, Rabat, heb je heel veel diversiteit. In kleding, bijvoorbeeld. […] Dat heb je niet in Molenbeek. Die uniformiteit, dat religieuze, pseudoreligieuze. Meisjes van zes jaar heb ik al zien rondlopen in zo’n soort abaya of boerka. Ik was geschokt om dit te zien.’

Opvallend trouwens is dat volgens Fouad Laouri het Islamisme in Molenbeek weinig met geloof te maken heeft. Hij stelt dat vooral de onderdrukking van vrouwen het doel is.

Wat is de oplossing?

Iedereen is het er over eens dat dergelijke buurten problematisch zijn. Het isolationisme dat er beoefend wordt drijft deze  gemeenschap in toestanden die verder gaan dan wat gebruikelijk is in het thuisland. En zo beweegt deze gemeenschap zich steeds verder weg van de globale maatschappij, en zelfs van de mentaliteit van de thuislanden, die al traditionalistisch is en waar de positie van de vrouw sowieso al zwak is.

Terug naar het opiniestuk, en dan vooral de reacties erop. We zijn het met z’n allen eens over de ernst van de kwaal, maar blijkbaar niet over de oplossing.

Het idee om segregatie te bekampen, willen vele mensen niet aanvaarden.  Wat willen ze dan wel? Vaak komt het neer op ‘oprotten’ of ‘assimileren’ .

Oprotten

Een reactie die veel voorkomt is dat ‘we ze moeten terugsturen’.   Nochtans zijn dit vaak minderheden van de tweede en derde generatie, hier geboren en getogen. Onze allochtonen dus, die hier hun wortels hebben. Ze zijn deel van deze maatschappij, Belg van geboorte, en kunnen en zullen dus niet zomaar verdwijnen. Dat wist zelfs de betreurde Pim Fortuyn toen hij ooit zei dat het ‘onze Marokkaanse rotjochies’ zijn.

Even een gedachtenexperiment. Stel dat hier morgen een oprotpremie zou uitgekeerd worden, zou dit dan een oplossing kunnen zijn? Niet dus. Hoogstens wat oude mensen met een verleden in het thuisland zou er gebruik van maken, niet de tweede en derde generatie.

Ik hoor wel eens verwijzen naar het feit dat bij autochtonen de vorige generaties voor onze welvaart zorgden, terwijl dit minder zou zijn bij mensen met een achtergrond van migratie. Dit is natuurlijk een betwistbare stelling. Eerste generatie migranten werden immers net naar hier gehaald om te werken. Het argument van de voorgaande generaties doet mij denken aan minderheden die ons koloniale verleden oprakelen. Dat klinkt allemaal weinig overtuigend.

Assimileren

Een andere veel gehoorde reactie is de roep om assimilatie. Op bepaalde normen en waarden kunnen we niet afdingen. Het is duidelijk dat wat gebruikelijk verlichtingswaarden genoemd worden, in onze maatschappij het richtroer vormen. Dit betekent ook dat we van iedereen verwachten dat ze deze aanvaarden, of ze nu tot de minderheid of de meerderheid behoren.

Een zekere mate van assimilatie is dus zeker nodig. Er zijn normen en waarden die we met z’n allen moeten aanvaarden, anders loopt het verkeerd.  En bovendien is het wenselijk dat iedereen zijn steentje wil bijdragen aan onze maatschappij.

Alleen stelt de vraag zich hoe we dit best kunnen bereiken?

Sommigen willen dat die assimilatie nog verder gaat, dat mensen als het ware ‘opgaan’ in de samenleving, niet meer herkenbaar zullen zijn als minderheden. Ook lijken ze vaak te denken dat dit opgelegd of afgedwongen moet worden. Ik denk echter dat dit niet zal werken. Wanneer mensen ‘opgaan’ in de samenleving, doen ze dit op eigen initiatief en uit vrije wil.

Carrot and Stick

Enkel met xenofobie en kwaadheid zullen mensen niet aan boord van de samenleving komen. Dit wil niet zeggen dat het beleid alles op z’n beloop moet laten, want dat is al even verkeerd. Ik vind het een terechte vraag, waar we eens flink over moeten nadenken, of we mensen die een afschuw van onze maatschappij hebben, hun gehele leven in de hangmat kunnen laten liggen. Of dit nu leden van minderheden of overjarige punkers zijn, maakt niet uit.

Maar alleen nemen, zonder iets positiefs in de plaats te stellen, dat lukt niet.

Ik stel dit ook in mijn boek: we zullen een mengeling van linkse en rechtse recepten nodig hebben. Een wortel en een stok, dus, met het hoger doel mensen te integreren en emanciperen. Helaas is het ‘multiculturele debat’ zo ontspoord dat deze gedachte boosheid oproept aan beide kanten van het politieke spectrum.

Tegen segregatie, voor contact

Ik kom vaak in het geweer tegen segregatie. Als  sociaalpsycholoog kan ik je vertellen dat contact de beste manier is om mensen tot betere gedachten over elkaar te brengen.

Buurten zoals in beeld gebracht door France 2 vormen nu net hét bewijs wat er kan gebeuren als minderheden zich in hun gettoachtige omgevingen terugtrekken.

Ik begrijp de boosheid van mensen over de teloorgang van het Avondland. Ik begrijp dat ze kwaad zijn op de politieke verantwoordelijken. En ik begrijp hun angst, die ook de mijne is, want wij vrezen voor ons maatschappelijk weefsel en zelfs onze veiligheid. Het zijn die buurten, of bepaalde mensen die in die buurten wonen van wie bepaalde uitspraken persaandacht krijgen, die ons doen beven.

Maar toch zullen we samen naar constructieve oplossingen moeten streven.

Niet alle leden van etnische en culturele minderheden zijn akkoord met de toestanden die getoond werden op France 2. Zij namen wel de richting van de moderniteit. Zij doen hun best. Zij werken, voeden hun kinderen op, en proberen een huis te verwerven. Wanneer het goed gaat, verdient dit ook onze aandacht, ook in de media. En vooral: dit zijn onze bond- en lotgenoten.

 

Nederlandse toestanden: Is het multicultureel debat ontspoord?

Deze week had ik in het programma ‘De ochtend’ op Radio 1 Nederland een interview over de vraag of het multiculturele debat ontspoord is. Medediscussant was Alexander Pechtold van D66. De aanleiding hiervan was een beeld waarin Sylvana Simons aan een galg opgeknoopt werd. De dader wacht ondertussen gerechtelijke vervolging.

Even iets over Sylvana Simons. Zij is lid van de nieuwe partij Denk, een politiek genootschap dat assertief opkomt voor de rechten van culturele en etnische minderheden. In Vlaanderen zou men dit wellicht omdopen tot ‘een migrantenpartij’.

Terug naar de galg. Dit zijn groteske en misplaatste beelden waarvan de impact op de geadresseerde niet te onderschatten is. Politiebeveiliging is ondertussen haar deel. Bovendien is de galg contraproductief. Dit soort haatmedia is voor haar de ultieme bevestiging dat Nederland bevolkt wordt door een hoop racisten…

Deze uitingen van racisme, of wie weet, van flauwe humor (in het brein van de dader kunnen we immers niet kijken) zijn koren op de molen van de media. In dit geval terecht, gezien de aard van de afbeeldingen. Maar vaak ook onterecht, want extremisme gedijt vrolijk verder door al die aandacht, ook al is dit vaak negatieve aandacht.

De afkeuring van deze daden was algemeen. Iedereen was het erover eens dat dit dingen zijn die niet kunnen. Is Nederland verloren; is het debat ontspoord? Neen, die ene man waar we zo veel aandacht aan besteden, was het spoor bijster. Wat zegt dit over ‘ons’?

Wanneer we de cijfertjes bekijken, naar algemene trends peilen, dan is er maar één conclusie mogelijk: Grof racisme neemt af, terwijl onze gevoeligheid hierover toeneemt. Dit is minder mediageniek dan extreme uitingen en krijgt minder aandacht, maar de grondstroom is belangrijker dan wat enkele extremisten doen en zeggen, en het blijft belangrijk hierop de vinger te blijven leggen.

Alexander Pechtold sprak over fatsoen. Dat diegene die deze beelden maakte hieraan een gebrek heeft, valt niet te ontkennen. Maar fatsoen gaat over het al dan niet uiten van zo’n dingen – gedrag dus – en niet over de mindset die erachter zit. Het basisprobleem is niet zozeer dat er een teloorgang is in fatsoen, maar dat het samenleven zo moeilijk verloopt.

We kennen elkaar niet. We praten naast elkaar. Dat is een veel groter probleem.

Toevallig of niet. De week ervoor in Den Haag leverde ik een bijdrage aan de avond ‘Racisme is HOT’ van het Nationale toneel. Ook daar was Sylvana Simons spreker. Ik had het er over het feit dat elkaar vermijden, niet met elkaar omgaan, wellicht te grootste bron van maatschappelijk onbehagen is, en trouwens ook een oorzaak van racisme. Een opmerkzame bezoeker aan dit event maakte me er laat in de avond in de foyer attent op. Alle goedbedoelende autochtone Nederlanders vormden aparte groepjes, en zo ook ontstonden er enkele Surinaamse groepjes. Gemengde groepjes, die waren er niet.

Daar stonden we dan – met z’n allen wereldverbeteraars – opgedeeld in tribale verbanden. Het zou beter zijn moesten we hiervoor ook meer aandacht hebben.

 

Interview in Psyché en Brein

Deze zomer had ik een gesprek met Vittorio Busato over vooroordelen en onverdraagzaamheid. Dit interview verscheen in het oktobernummer van het wetenschappelijke magazine EOS: Psyché en Brein.

Het was alvast een van de meest aangename en uitgebreide interviews die ik heb mogen doen, ook al was het op een snikhete dag midden in de zomer.

Zo verschaft het interview duidelijkheid over het onderscheid tussen racisme en onverdraagzaamheid. Ik heb al tijdens verscheidene lezingen moeten ervaren dat het belangrijk is om de term ‘racisme’ niet teveel te gebruiken.  Wanneer je met mensen in gesprek gaat, dan merk je soms hoe zwaar die woorden wegen. Sommige mensen zijn het woord ‘racisme’ zo beu, dat ze er niets meer over willen horen, niets mee te maken willen hebben.

Woorden as such worden dus soms deel van het probleem. Naast ‘racisme’ is het woord ‘allochtoon’ nog zo’n beladen term. Ook de onbedoelde gevolgen van dit woord heb ik in gesprekken met etnisch en culturele minderheidsleden beter leren kennen. Het is een woord dat getuigt van uitsluiting, of zo aanvoelt. Dat werd me wel duidelijk.

Aan taboewoorden dus geen gebrek.

Positief aan dit interview is de aandacht voor oplossingen. Ik heb steeds de bedoeling gehad om duidelijk te maken dat samenleven met andere etnische en culturele minderheden niet vanzelf gaat, niet in het minst omwille van het feit dat onverdraagzaamheid een wereldwijd probleem vormt, dat bovendien in gradaties bij iedere burger voorkomt. Dit argumenteren had enkel de bedoeling om iedereen met de voeten op de grond te zetten.

Het boek bevat ook handvaten om multicultureel samenleven op de rails te krijgen, ook al belooft dit een harde dobber te worden. Dit interview liet alvast toe om ook dit aspect aan bod te laten komen, waardoor het een gebalanceerd beeld brengt.

Boekbespreking verschenen in Liberalis

Er verscheen een boekbespreking van ‘Iedereen racist’ van de hand van Rudy Collijs op de website van Liberales, de denktank binnen de liberale beweging.

Ik vind het alvast positief dat de recensent de nadruk legt op de wetenschappelijke achtergrond van het boek, en meer bepaald dat ik in de mate van het mogelijke alle uitspraken met onderzoek ondersteunde.

Liefst van al zou ik mensen teleurstellen die het zoveelste  meningenboek over onverdraagzaamheid verwachten. Er is namelijk geen gebrek aan meningen.

In discussies tussen voor- en tegenstanders van de multiculturele samenleving is er te weinig plaats voor argumenten gebaseerd op objectieve feiten. In de wetenschap ligt dit anders. Wetenschappers zijn wel aan de feiten gebonden. En ik ben een van hen.

Die feiten staan soms aan de kant van zogezegd politiek correcte mensen, maar soms ook aan de andere kant. Het komt erop neer dat ik graag argumenten aanreik in plaats van dogma’s. Dit vormt het centrale uitgangspunt van het boek.

 

Boekenbeurs Antwerpen: debat met Carl Devos en Mark Elchardus

Op woensdag 2 november, 10u30 gaat een debat door over de multiculturele samenleving door op de Antwerpse boekenbeurs.

Hoe kan onze samenleving best omgaan met de toenemende diversiteit en multiculturaliteit? Hoe kunnen verschillende culturen op een goede en constructieve manier met elkaar samenleven en hoe verhinderen vooroordelen en stereotypen ons daarin? Een kritisch debat over mens en wereld.

Het debat staat in De Morgen aangekondigd als een van de 12 events die “u voor geen geld mag missen op de boekenbeurs”

De kloof tussen ‘de Vlaming’ en ‘de allochtoon’

Aanleiding van dit opiniestuk gepubliceerd in KNACK online is een spraakmakende reportage in Pano (het vroegere Panorama) over een Marokkaans koppel dat zich kwam vestigen in Tremelo.

Mijn voorspelling was dat een reportage waarin de geheime camera’s (sic) op de boze blanke Vlaming gericht staan, echt niet tot veranderingen zal leiden bij diezelfde boze Vlaming  (die zich vaak miskend voelt bij de berichtgeving van VRT). En dat bleek ook. Bijna alle 97 reacties op het opiniestuk gaan in die richting.

Ik snap de strategie bij VRT eerlijk gezegd niet. Je zou toch denken dat zo’n uitzending vooral tot doel heeft om bevooroordeelde mensen met hun vooroordelen te confronteren, om dan te hopen dat ze deze bijstellen? Door de eenzijdigheid van de reportage, jagen ze nu net die mensen nog verder in de gordijnen.

Dit doet me denken aan de bekende mestkever-uitspraak van een bekend politicus. Ik kan me moeilijk voorstellen dat er toen één lid van het Vlaams Belang ‘bekeerd’ werd. Dit soort uitspraken dienen  om de eigen achterban te mobiliseren. Zo ook de Pano-reportage, die vooral de linkse medemens nog maar eens dezelfde pap voorschotelt die hij of zij zo graag lust, namelijk de bevestiging dat er nogal wat racistische snoodaards rondlopen in deze wilde, gevaarlijke en asociale maatschappij. Nu, volgens mij zijn linkse mensen daar al lang van overtuigd en had men de pellicule kunnen sparen voor betere gelegenheden.

Die zogenaamde snoodaards geraken het beu om steeds maar als racist versleten te worden. Ik denk echt dat wanneer we vooroordelen willen bekampen, het veel beter is hiervan een gedeeld verhaal te maken. Samenleven is een gedeeld verhaal, maar onze innerlijke demonen bevechten is ook een gedeeld verhaal.

Ik vergeleek wel eens de links-progressieve versie van multicultureel samenleven met een té perfect huwelijk. Je kent ze wel, koppels bij wie altijd alles tof en leuk is, omdat het niet anders kan. Elk meningsverschil is er eentje teveel, en ze lijken op eierschelpen door het leven te gaan. Hier wordt niet gecommuniceerd, hoogstens een rolletje gespeeld. Ook de multiculturele samenleving kan te pletter lopen op eierschelpen.

Ondertussen hoop ik dat dit beeld niet nog verder aan het verglijden is, naar een koppel waarbij bijna per definitie een van de echtelieden altijd verkeerd is. Die kennen we ook: het is altijd de fout van de partner. Onnodig te vertellen dat dit ook geen ideale manier van samenleven vormt en dat dit vaak tot frustraties en venijn leidt.

 

Diversiteit op de werkvloer

In het oktobernummer van Brussel Metropool – een maandelijks tijdschrift dat in het Brussels Gewest verspreid wordt, waren er verschillende bijdragen over het diversiteitsvraagstuk, met dan vooral aandacht voor bedrijven. Aanleiding is de eerste verjaardag van het Witboek over Diversiteit.

Het interview dat ik met journalist Peter Van Dyck had, kreeg als titel ‘Dialoog is het beste middel tegen vooroordelen‘. Het gaat onder andere in op het feit dat diversiteit aan ondernemingen kansen biedt, maar dat tegelijk erop toegezien moet worden dat er geen kliekjesvorming en segregatie optreden. Dialoog is inderdaad ook hier het wondermiddel bij uitstek.

Dit gezegd zijnde, schotelde Peter Van Dyck me enkele praktijkvoorbeelden voor waar het mis liep. Over een dame, bijvoorbeeld, die een heuse talenknobbel is, maar nooit om enig advies gevraagd wordt, omdat één van haar ouders wortels in een ver land heeft. Vaak is communicatie het sleutelwoord. De bovengenoemde dame zou beter de moed hebben om te zeggen wat haar stoort. De kans is groot dat haar collega’s hun blinde vlek zullen (h)erkennen.

Of die werknemer die terecht gewezen wordt omdat hij op stille moment de Koran las, terwijl zijn collega’s stripverhalen verorberden. Dit is natuurlijk een heel vreemde zaak, zeker als het bedrijf op voorhand hier niet over communiceerde. Ik zie eigenlijk geen enkele reden waarom een bedrijf zich zou moeten moeien met hetgene wat een werknemer leest…

Maar goed, dit artikel gaat vooral in op oplossingen. En laat dit nu net een insteek zijn die vaak te weinig belicht wordt in de media.

In het nummer staan ook nog mooie bijdragen over drie bedrijven die resoluut gegaan zijn voor een actief beleid over diversiteit, alsook een bijdrage over de zogenaamde Diwan awards met de verhalen van enkele succesrijke mensen met een Marokkaanse achtergrond, die als rolmodellen kunnen dienen en bovendien  tegengewicht vormen voor de vaak negatieve media die de Marokkaanse gemeenschap te beurt valt.